حکومت پهلوی در سال‌های پیش از انقلاب، فضایی استبدادی و سرکوبگر ایجاد کرده بود که اجازه‌ی هیچ‌گونه فعالیت سیاسی مستقل را به مخالفان نمی‌داد. احزاب و گروه‌های سیاسی یا منحل شده بودند یا تحت نظارت شدید قرار داشتند و بسیاری از فعالان سیاسی، روحانیون و روشنفکران یا به زندان افتاده بودند یا به اجبار تبعید شده بودند. محمدرضا شاه به شدت به قدرت‌های خارجی، به‌ویژه ایالات متحده وابسته بود و این موضوع موجب نارضایتی بسیاری از مردم شد. آن‌ها حکومت را دست‌نشانده‌ی بیگانگان می‌دانستند و این احساس خشم عمومی را افزایش می‌داد. افزون بر این، فساد گسترده در ساختار اداری کشور، سوءاستفاده‌ی مسئولان از قدرت و فاصله‌ی زیاد بین دولت و مردم، زمینه‌ی بی‌اعتمادی عمومی را فراهم کرد. این شرایط به تدریج فضای اعتراضات را فراهم ساخت و مردم را به سوی مخالفت گسترده با حکومت سوق داد.

وضعیت اقتصادی کشور نیز نقش مهمی در شکل‌گیری نارضایتی عمومی داشت. با وجود افزایش درآمدهای نفتی، این ثروت عادلانه توزیع نمی‌شد و تنها گروهی خاص از آن بهره‌مند می‌شدند، در حالی که بسیاری از مردم با مشکلات اقتصادی دست و پنجه نرم می‌کردند. اصلاحات ارضی که در چارچوب برنامه‌های موسوم به انقلاب سفید انجام شد، به جای بهبود وضعیت کشاورزان، منجر به افزایش فقر و مهاجرت گسترده‌ی روستاییان به شهرها شد. این امر مشکلات اجتماعی و اقتصادی فراوانی ایجاد کرد و منجر به افزایش نارضایتی‌ها شد. همچنین، وابستگی بیش از حد اقتصاد کشور به درآمدهای نفتی، ایران را در برابر نوسانات بازار جهانی آسیب‌پذیر کرده بود. این عوامل در کنار افزایش نرخ تورم، بیکاری و فساد اقتصادی، موجب شد که بخش زیادی از جامعه، به‌ویژه طبقه‌ی متوسط و کارگران، به معترضان علیه حکومت تبدیل شوند.

تحولات فرهنگی و اجتماعی نیز در شکل‌گیری انقلاب اسلامی تأثیر قابل توجهی داشت. سیاست‌های حکومت پهلوی در زمینه‌ی مدرنیزاسیون به‌گونه‌ای اجرا می‌شد که بخش زیادی از جامعه آن را تحمیلی می‌دانستند. تغییرات ناگهانی و بدون در نظر گرفتن باورها و سنت‌های جامعه، باعث شد که گروه‌های مذهبی و سنت‌گرا احساس کنند که هویت اسلامی و ملی آن‌ها در خطر است. بسیاری از اقدامات حکومت، از جمله محدود کردن نقش روحانیون در جامعه، کنترل مساجد، ترویج فرهنگ غربی از طریق رسانه‌ها و ایجاد محدودیت‌های مذهبی، به افزایش اعتراضات مردم انجامید. در این میان، روحانیت نقش بسیار مهمی در آگاه‌سازی مردم و بسیج آنان علیه حکومت ایفا کرد. دانشگاهیان، دانشجویان و طبقه‌ی متوسط شهری نیز که از نبود آزادی‌های اجتماعی و گسترش فساد در دستگاه حکومت ناراضی بودند، به این جنبش پیوستند و اعتراضات را گسترده‌تر کردند.

در کنار همه‌ی این عوامل، یکی از مهم‌ترین دلایل پیروزی انقلاب اسلامی، وجود یک رهبر قدرتمند و تأثیرگذار بود. امام خمینی (ره) با سخنان و پیام‌های خود، مردم را به مبارزه با رژیم شاه دعوت کرد. پیام‌های او که اغلب از طریق نوارهای ضبط‌شده و اعلامیه‌ها منتشر می‌شد، به سرعت در سراسر کشور گسترش می‌یافت و اقشار مختلف جامعه را به حرکت در مسیر انقلاب تشویق می‌کرد. ایدئولوژی انقلاب اسلامی که بر اصولی مانند استقلال، عدالت اجتماعی و حکومت اسلامی تأکید داشت، باعث شد که انقلاب ایران فراتر از یک حرکت سیاسی باشد و به یک تحول فکری و اجتماعی گسترده تبدیل شود. این جنبش با حمایت گسترده‌ی مردمی، به خصوص از سوی قشرهای مذهبی، دانشجویان و کارگران، توانست به یک نیروی مقاومت نیرومند تبدیل شود. سرانجام، با استمرار اعتراضات، اعتصابات گسترده و حضور یکپارچه‌ی مردم در صحنه، حکومت پهلوی در سال ۱۳۵۷ سقوط کرد و انقلاب اسلامی ایران به پیروزی رسید.

برای مشاهد عکس کامل روی این متن کلیک کنید