عقده ادیپ چیست؟
عقده ادیپ چیست؟ تعارضات ناشی از حل نشدن آن چیست؟
عقده ادیپ به اعتقاد روانکاوان یکی از مراحل طبیعی رشد در دوران کودکی است که به معنای علاقهمندی پسران به والد غیر همجنس میباشد. اگرچه هر کودکی علاقه خاصی به مادر خود دارد؛ اما با این حال روانکاوان معتقدند پسران در سنین ۳ یا ۴ سالگی که متوجه اندام تناسلی خود میشوند، علاقهای فراتر از رابطه فرزندی به مادرشان پیدا کرده و بهنوعی با پدر برای به دست آوردن وی رقابت میکنند. عقده ادیپ پس از مدتی در جریان رشد طبیعی از بین خواهد رفت. در ادامه این مطلب با عقده ادیپ و تعاضات ناشی از حل نشدن آن بیشتر آشنا میشویم.
عقده ادیپ چیست؟
به تمایل کودکانِ پسر (در سنین بین ۴ تا ۶ سالگی) برای ارتباط جنسی با مادر خود که حسی از رقابت با پدر را پدید میآورد عقده ادیپ (Oedipus complex) گفته میشود. در این سن، فرزند پسر گاهی اوقات به طلاق یا مرگ پدر خیلی اهمیت نمیدهد؛ به دلیل اینکه میخواهد به مادر چسبیده باشد. به عبارت دیگر پسر در این ایام گرایش جنسی و جسمی به مادرش دارد و به همین جهت است که میتواند یک زمینه قهر و خشم نسبت به پدرش داشته باشد.
بااینحال کودکانی که به هر دلیلی ازجمله فوت یا جدایی از پدرشان دور هستند ممکن است بخشهایی از این تمایل را تا بزرگسالی در خود نگه دارند. و این موضوع سبب میل به زنا با محارم یا انواع اختلالات جنسی میشود. به همین خاطر بهتر است در ارتباط با تربیت جنسی فرزندان خود از یک روانشناس کمک بگیرید.
چگونگی به وجود آمدن عقده ادیپ
در مراحل رشد جنسی، کودکان در حدود ۳ سالگی وارد دوره آلتی میشوند. در این دوره کودکان علاقه زیادی به قسمت تناسلی بدنشان نشان میدهند. رفتارهای دستکاری آلت تناسلی و خودارضایی هم در این دوران ظهور پیدا میکند. معمولا کودکان کنجکاوی خود را در قالب بازی به نمایش میگذارند و در مورد تفاوتهای دختران و پسران کنجکاو میشوند.
عقده ادیپ ابتدا در مورد پسران مطرح شد. فروید توضیح داد پسربچه سه ساله شروع به خیالپردازی در مورد مادر خود میکند و تمایلات جنسی خود را به نخستین فرد محبوبش که مادر میباشد، ابراز میکند. ممکن است خیالاتی راجع به ازدواج کردن با مادر خود داشته باشد یا در عمل به مادرش خیلی نزدیک شود، او را ببوسد یا لمس کند. در این بین کودک مانعی برای وصال خود مییابد که پدرش میباشد. در نتیجه احساس خصومت و دشمنی با پدر را پرورش میدهد. کودک میبیند که پدرش هر وقت بخواهد میتواند درکنار مادر باشد، او را ببوسد یا در آغوش بکشد، شبها درکنار مادر میخوابد. در نتیجه کودک شروع به رقابت با پدر میکند. در موارد شدید حتی امکان بروز افسردگی در کودک وجود دارد.
ریشههای عقدهی ادیپ
زیگموند فروید مفهوم عقدهی ادیپ را اولین بار در سال ۱۸۹۹ در کتاب “تفسیر خواب” خود ارائه کرد، اما عملا تا سال ۱۹۱۰ به طور رسمی اصطلاح عقدهی ادیپ را به کار نبرد.فروید این مفهوم را با الهام از شخصیت ادیپوس رکس (یکی از شخصیتهایی که نمایش نامه نویسی به نام Sophocles به آن پرداخته بود) نام گذاری کرد. ادیپوس رکس کسی است که به طور اتفاقی پدر خود را میکشد و با مادرش ازدواج میکند.در اسطورهی یونانی، ادیپوس هنگام تولدش رها میشود و به همین دلیل نمیداند والدین او چه کسانی هستند. پس از این که پدرش را میکشد و با مادرش ازدواج میکند، هویت واقعی آنها را میفهمد.
انواع عقده ادیپ
عقده ادیپ مثبت : تمایل کودک به والد جنس مخالفش، و حس رقابت با والد هم جنسش را گویند.
عقده ادیپ منفی : عقده ادیپ منفی برعکس عقده ادیپ است که در آن کودک به والد همجنس خود تمایل دارد و به رقابت با والد غیر همجنس میپردازد. پسر میخواهد جای مادر را بگیرد و رابطهای رمانتیک با پدرش داشته باشد. این موضوع میتواند علتی برای همجنس گرایی باشد.
مهمترین نشانههای عقده ادیپ چیست؟
فروید معتقد بود همه کودکان این فرایند را بهعنوان بخشی از طبیعت رشد پشتسر میگذارند و این نشانهها را از خود بروز میدهند:
- وابستگی بیش از حد به والد غیرهمجنس؛
- تعلق خاطر به والد غیرهمجنس؛
- خصومت با والد همجنس؛
- حسادت به والد همجنس؛
- احساس تملک به والد غیرهمجنس.
گویا دلیل برخی از رفتارهای کودکان وجود این عقده در آنهاست، رفتارهایی مثل:
عصبانیت یا پرخاشگری کودک نسبت به والد رقیب؛
عصبانیت یا حسادت در صورت ابراز علاقه والد رقیب به والد محبوب؛
رفتارهایی مبنی بر میل کودک به ازدواج با والد؛
تلاش برای جلب توجه والد محبوب؛
دستور دوری از والد محبوب به والد رقیب؛
اصرار به خوابیدن بین والدین؛
اعلام تمایل به ازدواج با والد غیرهمجنس در بزرگسالی.
به خاطر داشته باشید هر تعارضی که بین کودک و والدین اتفاق میافتد هم ناشی از عقده ادیپ نیست.
حل شدن عقده ادیپ
هم زمان باتوجه به لذت های ناشی از اندام جنسی و علاقهای که پسربچهها نسبت به مادر پیدا میکنند، دو رویداد دیگر هم به وقوع میپیوندد. ابتدا آنکه کودکان پدر را رقیبی بر سر تصاحب مادر حس میکنند و به این نتیجه میرسند که حضور پدر، مانع رسیدن آنها به مادر خواهد بود.
درنتیجه در ذهن خویش او را بعنوان رقیب عشقی در نظر گرفته و برای مبارزه با وی و جلب توجه مادر به طرف خود تلاش میکنند. دومین رویداد آن است که در پی توجه به اندام جنسی و کنجکاوی در این زمینه، بچهها متوجه میشوند که دختران و پسران، در این زمینه با یکدیگر تفاوت دارند.
این اولین باری است که آنها متوجه تفاوت بین دو جنس میشوند و در ذهن خود به دنبال علتی برای آن میگردند. ذهن کودکانه و شرایطی که فرد در آن قرار دارد، سبب میشود تا پسران نتیجه بگیرند که دختران هم در ابتدا اندام جنسی مردانه داشتهاند، ولی به سبب رقابت عاشقانه با پدرشان، پدر آنها را اخته کرده است.
ترس از این که کودک هم، با ادامه دادن رقابت با پدرش، اخته شود و اندام جنسی را از دست بدهد، سبب بوجود آمدن استرس شدیدی در او خواهد شد. ذهن کودک برای دفاع از وی در مقابل این اضطراب و احتمال اخته شدن، عشق به مادر را سرکوب نموده و برای همیشه از حیطه هشیار ذهن خارج میکند.
آسیبهای ناشی از حل نشدن عقده ادیپ
یک رابطه جنسی بهنجار به این معناست که فرد با شخص دیگری ارتباط برقرار میکند اما فردی که با او ارتباط برقرار کرده، از جنس مخالف فرد و همچنین بیرون از دایره محارم وی باید باشد. بهعلاوه در بازه سنی متناسب با فرد نیز قرار داشته باشد. هرگونه تخطی از این شرایط، نظیر ارتباط با محارم، کودکان، سایر موجودات و … نشاندهنده وجود گرههایی در مرحله ادیپال فرد است. یکی دیگر از مشکلاتی که در این زمینه به وجود میآید علاقهمندی به افرادی است که اگرچه در دایره محارم ما نیستند و از جنس مخالف ما هستند، اما به لحاظ شخصیتی و سبکرفتاری مشابه مادر هستند. با توجه به اینکه درمان این مشکلات نیاز به مهارت و تخصص کافی دارد، در صورتیکه در این زمینه مشکل و یا ابهامی دارید بهتر است با یک مشاور صحبت کنید.
چگونه عقده ادیپ را درمان کنیم؟
با توجه به لذتهای ناشی از اندام جنسی و علاقهای که پسر بچهها نسبت به مادر پیدا میکنند، دو اتفاق در این عقده به وجود میآید، اول این که کودکان پدر را رقیبی برای تصاحب مادر میدانند و به این نتیجه میرسند که حضور پدر، مانع رسیدن آنها به مادر خواهد بود. دوم این که با توجه به اندام جنسی و کنجکاوی در این زمینه، بچهها متوجه میشوند که دختران و پسران، در این زمینه با یکدیگر تفاوت دارند.
عقده ادیپ از آن جایی درمان میشود که کودک میفهمد نمیتواند با پدر خود مبارزه کند و پدرش رقیب قدری برای او خواهد بود. بنابراین کودک متوجه میشود که قادر به شکست پدر نخواهد بود و نسبت به او احساس ترس میکند. ترس پسر بچه از این است که پدرش آلت تناسلی او را قطع کند. در نتیجه کودک دچار ترس از اختگی میشود و پسر بچه به خاطر ترس از اختگی، به جای رقابت با پدر، سعی در تقلید از پدر میکند؛ زیرا از این که شبیه به پدر باشد لذت می برد و احساس قدرت دارد.
در این حالت وجدان کودک پرورش پیدا میکند و سعی میکند سیستم اخلاقی پدر را درونی کند و از قوانین او پیروی میکند، زیرا یک کودک با وجود این که احساس خصومت به پدر دارد، احساس محبت و نیاز به پدر هم میکند. در نتیجه باید بگویم حل شدن ادیپ تا ۶ سالگی به طول میانجامد.
کلام آخر
در حال حاضر مفهوم عقده ادیپ بهشدت موردبحث هستند و بسیاری از روانکاوان برای توضیح رفتارهای دلبستگی کودکان به نظریههای دیگر استناد میکنند. با این حال اگر احساس میکنید نشانههای عقده ادیپ افکار کودک دلبندتان را به هم ریخته و ناراحتش کرده است، هرچه سریعتر با متخصص اطفال یا روانکاو مجرب صحبت کنید تا ضمن ارزیابی این علائم، راهحل مناسبی پیش رویتان بگذارند.
دیدگاهتان را بنویسید